1. Niðurstöður PISA eru ítrekað mistúlkaðar og notaðar á allt annan hátt en hæfir út frá aðferðafræðinni, sér í lagi í pólitískum tilgangi.

2. Túlkun PISA stiga sem „töpuð námsár” er mjög vafasöm. Engar vísindagreinar komast í gegnum faglega ritrýni með slíka túlkun sem samræmist ekki líkönum fyrir útreikning PISA stiga. Sérhver prófútgáfa er að hluta aðlöguð út frá svörun í fyrsta hluta og að auki fær sérhver nemandi ekki úthlutað sömu prófhlutum.

3. Ekki er hægt að draga ályktanir um einstaka skóla beint út frá PISA gögnum. Rannsókn á einstaka skólum krefst annars konar gagnasöfnunar sem síðan er mögulegt að bera saman við frammistöðu menntakerfis í PISA.

4. Mikil vannýtt tækifæri eru í að greina betur dreifingu í frammistöðu, bæði eftir bakgrunnsbreytum og yfir tíma. Meðalstig fá helst til mikla athygli.

5. Frammistaða eftir efnissviðum, t.d. algebru eða rúmfræði, fást með mun nákvæmari hætti úr TIMSS prófunum heldur en PISA.

Þessir fimm punktar eru ekki mín orð, heldur fólks sem stýrir framkvæmd PISA og skrifar skýrslurnar, sem nota bene fáir lesa umfram stuttu „heildarsamantektina” sem hagfræðingar OECD skrifa. Nú vill svo til að Ísland tekur í annað skipti þátt í TIMSS árið 2027; fyrsta skiptið var árið 1995.

En af hverju elska stjórnmálamenn PISA meira en TIMSS? Annar prófessorinn skýrði það svo:

• Staða OECD sem stofnun, beinlínis nefnd eftir efnahag en ekki menntun.

• Menntakerfi eru birt í stigatöflum eins og fótboltalið þar sem hampa má klifri en vopnvæða hrap.

• Stefnuorðræða er fengin að láni milli landa, sbr. hvernig „Singepore math” or orðinn pólitískur frasi í breskri stjórnmálaumræðu (Finnland bar ekki á góma).

Í þessu samhengi er rétt að nefna það sem annar prófessorinn sagði sérstaklega um hvað PISA og TIMSS segja okkur EKKI? Þau segja ekki:

1. af hverju menntakerfi standa vel.

2. hvaða stefnur eða breytingar leiddu til bætinga.

3. hvað gerist í skólastofum.

4. hvernig á að bæta (stærðfræði)menntun.

Síðan kom, í nokkurri glettni, listi yfir það hvernig á að lenda í toppsætum PISA:

• Vertu í Austur-Asíu.

• Vertu með menningu með sterkan fókus á hlýðni og hópsamsömun.

• Hafðu hæfa og vel menntaða kennara.

• Vertu nýlegt þjóðríki, helst með stóran og jafnvel ógnandi nágranna.

• Ekki eiga miklar náttúruauðlindir.

Áhersla þessa fyrirlestra var þó alls ekki að bera saman lönd. Raunar tók önnur þeirra engin dæmi um tiltekin lönd. Hjá hinni rataði Ísland þó á eina glæru sem eitt af þeim löndum þar sem fylgni milli frammistöðu í stærðfræðilæsi og félags- og efnahagslegrar stöðu er einna minnst. Þó er vert að nefna að þessi fylgni er til staðar og hefur aukist í seinni tíð. Ég held að flest séum við sammála um að vilja ekki að sú þróun ágerist.

Mikill munur getur verið á framsetningu sömu niðurstaðna, annars vegar í fjölmiðlum, og hins vegar í skýrslu sérfræðinga OECD. Gögn tala nefnilega alls ekki sínu eigin máli. Gögn eru greind og niðurstöður settar fram af fólki sem tekur ákvarðanir um hvernig þær eru settar fram. Annað fólk túlkar þær síðan og ljáir þeim merkingu. Merkingin er síðan notuð í margs konar tilgangi. Vert er að spyrja sig: Í hvaða tilgangi viljum við nota niðurstöðurnar?

Mikil tækifæri eru í að nota niðurstöður PISA á hverjum stað á uppbyggilegan hátt, en því miður virðist áherslan ítrekað beinast í aðrar áttir. Sér í lagi beinist hún oft í burtu frá sátt um að halda áfram með það sem vel er gert og þannig burt frá samvinnu um að byggja upp og bæta það sem þarf.

Ég tel að á Íslandi vitum við býsna mikið um hvað þarf að bæta. Auðvitað er alltaf hægt að greina nánar og skilja betur nýjustu tölurnar. En meira vantar að bretta upp ermar og nota það sem við vitum til þess að koma því til betri vegar í góðri samvinnu. Reyndar er mín tilfinning að við séum að verða betri í því, en lengi má gott bæta. Eins og svo gjarnan á sviði menntunar þá er um að ræða langtímaverkefni sem kostar bæði mannafla og peninga.

Flest trúum við því að fjárfesting í menntun borgi sig. Hún skilar sér ekki endilega beint í krónum og aurum, heldur í því sem við eigum saman og í hvert öðru sem fámennt samfélag á afskekktri eyju.

Niðurstöður PISA 2025 birtast síðar á þessu ári. Í mínum huga verður það ákveðinn prófsteinn: Erum við fær um að nota niðurstöðurnar til að byggja upp og nota til að taka ákvarðanir til lengri tíma? Eða bergmálum við mistök annarra landa og notum þær sem bitbein skammtímastjórnmála sem horfa ekki lengra en fram til næstu kosninga?